Άρθρο Άννας Διαμαντοπούλου στο capital.gr: Βαθειά αλλαγή ή ευκαιριακοί σωτήρες

Πριν από δύο χρόνια συμμετείχα σε μια εκδήλωση στην Κένυα, συνεργαζόμενη με ινστιτούτο που ασχολείται με την ανάπτυξη της Αφρικής. Εκεί παρουσιάστηκε ένα πιλοτικό πρόγραμμα από τη Βρετανική Κοινοπολιτεία. Ένα φιλόδοξο σχέδιο αναβάθμισης της δημόσιας διοίκησης με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης. Σε μια εντυπωσιακή προσομοίωση, δίπλα στους υπουργούς εμφανιζόταν ένα avatar ως ψηφιακό αντίστοιχο: ένα avatar-υφυπουργός, που έχει ανά πάσα στιγμή πλήρη γνώση των προϋπολογισμών, της στελέχωσης, των ελλείψεων, των επιδημιολογικών δεδομένων, των διεθνών χρηματοδοτήσεων και των βέλτιστων πρακτικών παγκοσμίως.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί πράγματι να προσφέρει πληροφόρηση με κάθε είδους σενάρια και τεχνικές λύσεις. Όμως, ακόμη κι αν κάθε υπουργός είχε στη διάθεσή του το πιο εξελιγμένο σύστημα υποστήριξης αποφάσεων, τα βασικά προβλήματα δεν θα εξαφανίζονταν.

Γιατί τα προβλήματα της χώρας δεν είναι μόνο διοικητικά ή τεχνοκρατικά. Είναι θεσμικά και πολιτικά.

Στην Ελλάδα, το πρόβλημα είναι η αρχιτεκτονική του πολιτικού συστήματος. Η άποψη ότι κρατάμε το σύστημα και αλλάζουμε συνεχώς νέα κόμματα και νέα πρόσωπα αποδείχθηκε, κυρίως τα τελευταία δέκα χρόνια, αδιέξοδη. Χωρίς αλλαγή των κανόνων, η λειτουργία αναπαράγεται.

Γι’ αυτό απαιτείται μια θεσμική επανεκκίνηση. Μια αναδιάταξη που ξεκινά από το Σύνταγμα και επεκτείνεται στη δομή της εξουσίας και στη λειτουργία των κομμάτων.

Η ουσιαστική θεσμική επανεκκίνηση δεν μπορεί να γίνει χωρίς γενναίες αλλαγές στον πυρήνα του Συντάγματος. Έχει ήδη ανοίξει ο δημόσιος διάλογος για αρκετά άρθρα. Όπως το άρθρο 86, ένα άρθρο με μεγάλη ιστορία, η πολιτικά απαράδεκτη εφαρμογή του οποίου, με την ειδική και προνομιακή μεταχείριση των υπουργών, υπονομεύει την αρχή της ισότητας απέναντι στον νόμο και έχει καταστεί στη συνείδηση των πολιτών συνώνυμο της ατιμωρησίας. Όπως το άρθρο 90, που διατηρεί την επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης υπό την επιρροή της εκτελεστικής εξουσίας, θολώνει τη διάκριση των εξουσιών και διαβρώνει την εμπιστοσύνη των πολιτών, ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματική παρέμβαση.

Όπως το άρθρο 16, για το οποίο υπάρχει πλέον ρητή ανάγκη να επιτραπούν στη χώρα τα μη κρατικά, μη κερδοσκοπικά πανεπιστήμια. Και, βέβαια, χωρίς αναθεώρηση του άρθρου 110, ώστε η αναθεωρητική Βουλή να έχει ουσιαστικό και δεσμευτικό ρόλο στη διαμόρφωση των συνταγματικών αλλαγών, η συναίνεση καταντά προσχηματική και εργαλειακή. Η αναθεώρηση αυτών των άρθρων είναι προϋπόθεση για κράτος δικαίου, πραγματική ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και αποκατάσταση της χαμένης εμπιστοσύνης στη Δημοκρατία.

Υπάρχουν, όμως, και δύο πολύ σοβαρά ζητήματα που αφορούν την εξισορρόπηση της εκτελεστικής εξουσίας και την ουσιαστική αποκέντρωση της χώρας. Θεωρώ ότι είναι η στιγμή να τα θέσουμε στη δημόσια συζήτηση.

Η αναθεώρηση του 1986 διαμόρφωσε ένα έντονα Πρωθυπουργοκεντρικό σύστημα, με περιορισμένα θεσμικά αντίβαρα. Η συσσώρευση ισχύος στον έναν πόλο της εκτελεστικής λειτουργίας οδήγησε σε υποβάθμιση της Βουλής και σε υπερσυγκεντρωτική διακυβέρνηση, αλλά και σε αρχηγοκεντρικά κόμματα και υπουργοκεντρικά υπουργεία.

Απαιτείται αποκατάσταση της ισορροπίας.

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας πρέπει να αποκτήσει ουσιαστικό θεσμικό ρόλο, όχι απλώς ως “ζώσα σημαία”, αλλά ως διακριτός και ισχυρός πόλος της εκτελεστικής λειτουργίας.

Η εκλογή του θα μπορούσε να γίνεται από ένα ευρύτατο σώμα, το οποίο μπορεί να περιλαμβάνει τη Βουλή, εκπροσώπους της αυτοδιοίκησης και άλλους θεσμικούς παράγοντες, ώστε να εξασφαλίζεται ισχυρή δημοκρατική νομιμοποίηση χωρίς μεταβολή της μορφής του πολιτεύματος.

Η εκλογή από ευρύτερα σώματα ή η άμεση εκλογή ισχύει ήδη σε χώρες με παρόμοιο πολίτευμα, όπως η Πορτογαλία, η Ιταλία, η Αυστρία, η Ιρλανδία και η Φινλανδία.

Ο ρόλος του θα μπορούσε να ενισχυθεί σε ζητήματα εγγύησης της συνταγματικής τάξης, επιλογής ηγεσιών ανωτάτων δικαστηρίων και ανεξάρτητων αρχών, μέσα από θεσμικές διαδικασίες και αυξημένες πλειοψηφίες.

Η αλλαγή του πολιτικού συστήματος επεκτείνεται ακολούθως στον τρόπο εκλογής των βουλευτών, στον αριθμό τους, στη σταθερή περιοδικότητα των εκλογών και στη διαφορετική λειτουργία των κομμάτων. Τα κόμματα οφείλουν να λειτουργούν με δημοκρατικές εσωτερικές διαδικασίες που θα κατοχυρώνονται θεσμικά. Να προβλέπεται από τον νόμο υποχρέωση διαφάνειας, κανόνων επιλογής υποψηφίων, λογοδοσίας και οικονομικού ελέγχου. Η ποιότητα της δημοκρατίας εξαρτάται από την ποιότητα των πολιτικών οργανισμών που τη συγκροτούν. Αν τα κόμματα λειτουργούν δημοκρατικά, αξιοκρατικά και με κανόνες, τότε μπορούμε να μιλήσουμε για την κατάργηση του σταυρού προτίμησης.

Απαιτείται αποκέντρωση της εξουσίας.

Η Ελλάδα παραμένει ένα από τα πιο συγκεντρωτικά κράτη της Ευρώπης. Η υπερσυγκέντρωση αρμοδιοτήτων στο κεντρικό επίπεδο παράγει αναποτελεσματικότητα και αδυναμία προσαρμογής στις τοπικές ανάγκες.

Χρειάζεται μεταφορά ουσιαστικών εκτελεστικών αρμοδιοτήτων σε ισχυρούς Δήμους και Περιφέρειες, με νέα δομή και σαφή κατανομή ευθυνών.

Τα Υπουργεία οφείλουν να αποκτήσουν καθαρά στρατηγικό ρόλο: σχεδιασμό, χάραξη πολιτικής και έλεγχο εφαρμογής.

Πολιτικές όπως η υγεία, η παιδεία και τμήματα της φορολογικής διοίκησης μπορούν σταδιακά να μεταφερθούν σε περιφερειακό επίπεδο, στο πλαίσιο ενός πραγματικά αποκεντρωμένου κράτους.

Αυτό, βεβαίως, σημαίνει ότι πρέπει να επανεξεταστεί και το μέγεθος των Περιφερειών. Η αποκέντρωση δεν μπορεί να λειτουργήσει με διοικητικές μονάδες που δεν έχουν πληθυσμιακό και οικονομικό βάρος ικανό να στηρίξει ουσιαστικές πολιτικές.

Η θεσμική επανεκκίνηση δεν είναι θεωρητική άσκηση. Είναι προϋπόθεση επιβίωσης ενός πολιτικού συστήματος που εμφανίζει σημάδια απονομιμοποίησης.

Η τεχνολογία μπορεί να υποστηρίξει τη διοίκηση. Δεν μπορεί, όμως, να διορθώσει τις στρεβλώσεις της εξουσίας.

Αν δεν αλλάξουμε τους κανόνες, θα αναπαράγουμε τα ίδια αδιέξοδα. Η συζήτηση για το μέλλον της χώρας πρέπει να ξεκινήσει από το θεμέλιο: τη θεσμική αρχιτεκτονική της Δημοκρατίας μας.

Όλα αυτά φαντάζουν εξαιρετικά δύσκολα και μακρινά. Αν είναι έτσι, ας βολευτούμε με την αλυσίδα “Σωτήρων” που παρουσιάστηκε, παρουσιάζεται και θα παρουσιάζεται.

Δείτε το άρθρο στο capital.gr