Η Άννα Διαμαντοπούλου στον διάλογο, την Εβδομαδιαία Εφημερίδα Νομού Τρικάλων με τίτλο
Παιδεία: Από το «ράβε-ξήλωνε» σε μια «εθνική συμφωνία»

Η Ελλάδα έχει πολλούς εκπαιδευτικούς νόμους και ελάχιστη θεσμική συνέχεια. Κάθε κυβέρνηση ξεκινά σχεδόν από την αρχή, συχνά πριν εφαρμοστούν και αξιολογηθούν οι προηγούμενες αλλαγές. Εκπαιδευτικοί, μαθητές και οικογένειες ζουν έτσι μέσα σε ένα σύστημα διαρκούς μετάβασης.

Η Παιδεία χρειάζεται χρόνο, σταθερότητα και καθαρή κατεύθυνση. Χρειάζεται μια εθνική συμφωνία σε τέσσερις συγκεκριμένες αποφάσεις.

Η συναίνεση αφορά τον σταθερό πυρήνα του συστήματος. Η κατεύθυνση αποτυπώνεται στις επιλογές: δημόσια παιδεία υψηλής ποιότητας, ίση πρόσβαση στη γνώση και στην τεχνολογία, μεγαλύτερη στήριξη για τα παιδιά που ξεκινούν από δυσκολότερη αφετηρία, ελευθερία με αξιολόγηση και λογοδοσία.

1. Σταθερός θεσμικός πυρήνας

Η Βουλή πρέπει να συμφωνήσει στους εθνικούς στόχους της εκπαίδευσης, στη διοικητική δομή, στον βασικό κορμό των προγραμμάτων σπουδών, στην εκπαίδευση των εκπαιδευτικών και στις αρχές της αξιολόγησης.

Ο πυρήνας αυτός πρέπει να ψηφιστεί με ευρεία πλειοψηφία και να αποκτήσει θεσμική προστασία. Κάθε ουσιαστική αλλαγή του οφείλει να προϋποθέτει αντίστοιχα ευρεία συμφωνία. Οι κυβερνήσεις θα διατηρούν την ευθύνη των πολιτικών επιλογών και των επιμέρους εφαρμογών. Η βασική αρχιτεκτονική της εκπαίδευσης θα έχει διάρκεια μεγαλύτερη από μία κυβερνητική θητεία.

Ο νόμος για τα πανεπιστήμια το 2011, που ψηφίστηκε από 255 βουλευτές, απέδειξε ότι μια τέτοια συμφωνία είναι εφικτή. Η μετέπειτα πορεία του ανέδειξε την ανάγκη θεσμικών εγγυήσεων για τη συνέχειά της.

2. Αποκέντρωση

Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα παραμένει εξαιρετικά συγκεντρωτικό. Σχεδόν κάθε απόφαση, από τη διαχείριση του προσωπικού έως την καθημερινή λειτουργία των σχολείων, καταλήγει στις κεντρικές υπηρεσίες του υπουργείου.

Το υπουργείο Παιδείας πρέπει να γίνει επιτελικό. Στην ευθύνη του ανήκουν οι εθνικοί στόχοι, ο βασικός κορμός των προγραμμάτων σπουδών, τα πρότυπα ποιότητας, η εκπαίδευση των εκπαιδευτικών και το εθνικό σύστημα αξιολόγησης.

Οι περιφέρειες πρέπει να αναλάβουν τις προσλήψεις, τις τοποθετήσεις και τη διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού, με ενιαίους εθνικούς κανόνες αξιοκρατίας και διαφάνειας. Οι εκπαιδευτικοί διατηρούν πλήρως τον δημόσιο χαρακτήρα της εργασιακής τους σχέσης.

Ο εθνικός κορμός του προγράμματος σπουδών θα συμπληρώνεται με περιφερειακές ενότητες, συνδεδεμένες με την ιστορία, τον πολιτισμό, το περιβάλλον και την παραγωγική φυσιογνωμία κάθε περιοχής. Η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών θα ακολουθεί κοινές εθνικές προδιαγραφές και θα οργανώνεται κοντά στο σχολείο, σύμφωνα με τις πραγματικές ανάγκες του.

Η αξιολόγηση θα γίνεται με κοινά εθνικά κριτήρια και περιφερειακή εφαρμογή. Θα εντοπίζει αδυναμίες, θα κατευθύνει πόρους και θα στηρίζει τη βελτίωση κάθε σχολείου. Περισσότερη αυτονομία σημαίνει και καθαρότερη ευθύνη.

Η αποκέντρωση χρειάζεται ισχυρές εθνικές εγγυήσεις. Οι περιοχές με μεγαλύτερες ανάγκες πρέπει να λαμβάνουν μεγαλύτερη στήριξη. Η ισότητα στην εκπαίδευση προϋποθέτει πολιτικές που λαμβάνουν υπόψη τις διαφορετικές αφετηρίες των παιδιών και των σχολείων.

3. Νέα προγράμματα σπουδών και κανόνες για την Τεχνητή Νοημοσύνη

Η Τεχνητή Νοημοσύνη αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αποκτούμε γνώση, εργαζόμαστε και επικοινωνούμε. Το σχολείο πρέπει να αλλάξει μαζί της.

Η απομνημόνευση υποχωρεί. Η κρίση, η σύνθεση, η δημιουργικότητα και η ικανότητα διατύπωσης των σωστών ερωτημάτων αποκτούν μεγαλύτερη σημασία. Το ίδιο ισχύει για τη γλώσσα, την ιστορία, τη φιλοσοφία, την τέχνη και την ηθική συγκρότηση.

Η νέα αντίληψη συνοψίζεται στη φράση: Αριστοτέλης και Τεχνητή Νοημοσύνη. Όχι Αριστοτέλης ή Τεχνητή Νοημοσύνη.

Οι μαθητές πρέπει να μάθουν να χρησιμοποιούν τα νέα εργαλεία, να ελέγχουν την αξιοπιστία των απαντήσεων και να κατανοούν τα όρια των αλγορίθμων. Η Τεχνητή Νοημοσύνη προσφέρει ταυτόχρονα τη δυνατότητα εξατομικευμένης μάθησης: κάθε παιδί μπορεί να προχωρά με τον δικό του ρυθμό και να λαμβάνει υποστήριξη στα σημεία όπου τη χρειάζεται.

Αυτή η δυνατότητα πρέπει να αποτελέσει δημόσια εκπαιδευτική υποδομή. Κάθε μαθητής, κάθε εκπαιδευτικός και κάθε σχολείο, από το κέντρο της Αθήνας έως το μικρότερο νησί, πρέπει να έχει πρόσβαση σε ασφαλή και ποιοτικά ψηφιακά εργαλεία.

Η πρόσβαση χρειάζεται συγκεκριμένο θεσμικό πλαίσιο. Το υπουργείο Παιδείας οφείλει να καθορίσει ποια εργαλεία εγκρίνονται, για ποιες ηλικίες και για ποιες εκπαιδευτικές χρήσεις. Χρειάζονται σαφείς κανόνες για την προστασία των προσωπικών δεδομένων, τη διαφάνεια των αλγορίθμων, την ανθρώπινη εποπτεία, την εκπόνηση εργασιών και την αξιολόγηση των μαθητών.

Οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται αρχική εκπαίδευση και συνεχή επιμόρφωση στη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Τα εγκεκριμένα εργαλεία και οι κανόνες λειτουργίας τους πρέπει να αξιολογούνται διαρκώς. Η τεχνολογία εξελίσσεται με μεγάλη ταχύτητα και το εκπαιδευτικό πλαίσιο οφείλει να προσαρμόζεται με την ίδια εγρήγορση.

Η ένταξη της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση απαιτεί τρία πράγματα: ισότιμη πρόσβαση, σαφείς κανόνες και κατάλληλα προετοιμασμένους εκπαιδευτικούς.

4. Η αλλαγή αρχίζει από το πανεπιστήμιο

Η αφετηρία της μεταρρύθμισης βρίσκεται στις σχολές που εκπαιδεύουν τους εκπαιδευτικούς.

Οι παιδαγωγικές και καθηγητικές σχολές χρειάζονται νέα προγράμματα: σύγχρονη παιδαγωγική, Τεχνητή Νοημοσύνη, ψηφιακά εργαλεία, ειδική αγωγή, ψυχολογία, διεπιστημονικότητα και ουσιαστική πρακτική άσκηση μέσα στην τάξη. Η αποφοίτηση πρέπει να συνδέεται με ένα σταθερό σύστημα διαρκούς επιμόρφωσης.

Οι εκπαιδευτικοί που προετοιμάζονται σήμερα θα διδάξουν τους πολίτες του δεύτερου μισού του 21ου αιώνα. Χρειάζονται τα εργαλεία της εποχής τους και ισχυρή ανθρωπιστική συγκρότηση.

Το μεγάλο διακύβευμα είναι τεχνολογικό, κοινωνικό και βαθιά δημοκρατικό. Ο αυριανός πολίτης πρέπει να μπορεί να χρησιμοποιεί και να τιθασεύει τις μηχανές, με κρίση, αρχές και αίσθηση ευθύνης. Η δημοκρατική πολιτεία στηρίζεται σε πολίτες που σκέφτονται ελεύθερα, ελέγχουν την πληροφορία και συμμετέχουν συνειδητά.

Από την πρόταση στην πράξη

Είναι όλα αυτά εφικτά;

Η περίοδος Οκτώβριος 2009–Μάρτιος 2012 δίνει μια σαφή απάντηση.

Την ώρα του αγώνα και της αγωνίας να αποφύγουμε την χρεοκοπία, την ώρα της πιο σκληρής εσωτερικής αντιπαράθεσης,  προχωρήσαμε  με 5 πολυνομοσχέδια,  σε  μια συνολική μεταρρύθμιση από την προσχολική εκπαίδευση μέχρι τα διδακτορικά , την έρευνα και τη δια βίου μάθηση.   Μεταξύ αυτών η μεταρρύθμιση των πανεπιστημίων με τον νόμο 4009/2011 που ψηφίστηκε από 255 Βουλευτές

Τότε ξεκίνησαν το Νέο Σχολείο και το Ψηφιακό Σχολείο. Θεσμοθετήθηκαν τα Πρότυπα Πειραματικά Σχολεία και ιδρύθηκε το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής. Άρχισε το Μείζον Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών. Ενισχύθηκαν οι περιφερειακές διευθύνσεις και άλλαξε το πλαίσιο διοίκησης των σχολείων. Προετοιμάστηκαν το Νέο Λύκειο και η αναμόρφωση της τεχνικής εκπαίδευσης. Νέα προγράμματα και ψηφιοποίηση όλου του εκπαιδευτικού υλικού. Αντικειμενικοποιήθηκαν οι προσλήψεις και αποσπάσεις εκπαιδευτικών. Ξεκίνησε η πρώτη μεγάλη οργανωμένη καμπάνια για τη σχολική βία και τον εκφοβισμό κλπ. κλπ.

Μέσα σε εκείνη τη διετία, πολλά στοιχεία της μεταρρύθμισης εφαρμόστηκαν άμεσα, άλλα ξεκίνησαν πιλοτικά. Από το 2012 άρχισε η ακύρωση πολλών από όσα είχαν θεσμοθετηθεί  και 10 χρόνια μετά έχουμε την αποσπασματική αναφορά σε θέματα που τότε είχαν θεσμοθετηθεί και

Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι:  Η Ελλάδα διαθέτει τις ιδέες, τους ανθρώπους και την ικανότητα να κάνει μεγάλες μεταρρυθμίσεις και στην εκπαίδευση, ακόμη και σε συνθήκες κρίσης.

Είναι βαθιά μου πεποίθηση ότι και σήμερα μπορούμε όχι μόνο να σταθούμε απέναντι στο διεθνή ανταγωνισμό αλλά και να τεθούμε στην πρωτοπορία.

Η εποχή της τεχνητής νοημοσύνης απαιτεί πολιτική που να θέτει ως προτεραιότητα την ίση πρόσβαση και την προστασία, απαιτεί γνώση και συναινέσεις με θεσμική οργάνωση.

Χωρίς συνέχεια, κάθε μεταρρύθμιση επιστρέφει στο σημείο μηδέν. Με σταθερό πυρήνα και ορισμένες όπως οι παραπάνω προϋποθέσεις, η Παιδεία μπορεί επιτέλους να βγει από το «ράβε-ξήλωνε».